Vi tilrår at du alltid nyttar siste versjon av nettlesaren din.
Funksjonelle mage- og tarmsjukdomar hos barn

Funksjonell forstopping hos barn

Forstopping er ein relativt vanleg tilstand hos barn. Tilstanden oppstår når tarmen ikkje blir tømt dagleg, slik at det samlar seg opp unormalt mykje avføring i tjukktarmen og endetarmen.

Når avføringa blir verande i tarmen, sug tjukktarmen opp vatn frå tarminnhaldet. Det gjer avføringa ekstra hard. Jo hardare avføringa er, desto vanskelegare kan det vere å få det ut, og barnet kan oppleve smerter når det har avføring. Dette kan igjen føre til at barnet blir redd for å gå på do.

Funksjonell forstopping

Dei aller fleste barna som blir forstoppa, har ingen medfødd misdanning eller sjukdom som er årsaka til dette. I desse tilfella seier vi at barnet har funksjonell forstopping (FF).

Årsaka til at eit barn får funksjonell forstopping, er nesten alltid at barnet av ulike grunnar har byrja å halde igjen avføring over lengre tid. Avføringa vil då samle seg opp i tarmen og bli hard. Dermed oppstår ein «vond sirkel» der barnet forbind det å bæsje med smerter og frykt for at det skal gjere vondt neste gong det prøver.

Utløysande faktorar kan vere ubehagelege toalettopplevingar, endringar i rutiner eller situasjonar som skapar utryggleik.

Medfødde tilstandar

Barn kan vere fødde med ei misdanning i endetarmen (analetresi), eller ein feil i nervesystemet til tarmen eller ryggmergen (Hirschsprungs sjukdom og ryggmergsbrokk). Desse tilstandane fører til alvorleg forstopping frå fødselen av, og krev ofte kirurgisk behandling. Heldivis er slike medfødde tilstandar svært sjeldne, og dei blir vanlegvis oppdaga i løpet av det første leveåret til barnet. 

Sjukdommar som fører til forstopping

Nokre barn har ein nevromuskulær sjukdom, cøliaki eller stoffskiftesjukdom, og dette kan av og til føre til forstopping. I slike tilfelle vil behandling av den underliggjande sjukdomen vere viktig for å betre forstoppinga.

Barn som har irritabel tarm-syndrom, kan òg få forstopping. Desse barna vil framleis ha magesmerter sjølv om forstoppinga blir behandla.

Ubehandla funksjonell forstopping (FF) kan føre til magesmerter, oppblåst mage, dårleg appetitt og lekkasje av avføring (fekal inkontinens). Fekal inkontinens (FI, også kalla enkoprese) oppstår når endetarmen blir overfylt, trykket aukar og muskelkontrollen blir svekt. Sjølv små mengder avføringslekkasje kan vere ei psykisk og sosial belastning for barnet.

Behandlinga må i første omgang rettast mot forstoppinga, samstundes som avføringsmønsteret, inkludert eventuell lekkasje, blir observert nøye.

Dei fleste symptoma forsvinn heldigvis med rett behandling. For å skape motivasjon for behandlinga er det viktig at både barnet og dei føresette får så god kunnskap om tilstanden som mogleg.

Skriv avføringsdagbok

For å kunne avdekkje funksjonell forstopping hos barn er det nødvendig å kartleggje avføringsmønsteret til barnet. Det kan vere vanskeleg å hugse korleis avføringsmønsteret har vore dei siste vekene dersom ein ikkje har notert det ned.
Barn utan forstopping har vanlegvis avføring nesten kvar dag, og mengda er som regel betydeleg. Barn med forstopping vil ofte ha eit avføringsmønster som skil seg frå det som er normalt.

Vi tilrår derfor at føresette systematisk registrerer avføringsmønsteret til barnet i ei avføringsdagbok.

Her skal dei føresette, eller barnet sjølv dersom det meistrar det, notere talet på daglege avføringar ved å bruke mengdesymbol (S, M, L, XL) og konsistensverdi (sjå Bristol-skalaen 1–6 i avføringsdagboka). De kan òg notere eventuelle avføringslekkasjar. Til slutt skal mengda medisin som er teken denne dagen, førast opp.

Legg merke til åtferda til barnet

For å finne ut om barnet har funksjonell forstopping, bør de òg vere merksame på om barnet rører seg eller stivnar i kroppen på ein måte som kan tyde på at det held att avføring. Ver merksam på at barn som held att avføring medan dei sit på toalettet, kan sjå ut som om dei prøver å bæsje. Dette kjem av at barnet, medvite eller ubevisst, motverkar effektiv tømming av tarmen ved å presse avføringa tilbake mot tjukktarmen i staden for å presse henne ut.

Vurder psykisk og sosial belastning

Det er viktig å vurdere om barnet opplever stress eller utryggleik, enten heime, på skulen eller i samband med fritidsaktivitetar. Funksjonell forstopping kan òg i seg sjølv føre til stress og ubehag, noko som igjen kan forverre forstoppinga.
Det er dessutan viktig å observere om barnet har teikn til angst eller åtferdsvanskar knytte til avføringa eller til behandlinga av forstoppinga.

 

Når ein har slått fast at eit barn har funksjonell forstopping, bør behandlinga setjast i gang så raskt som mogleg. Det finst inga «medisin» som kan garantere at plagene forsvinn, men dei fleste barna blir symptomfrie dersom behandlingstiltaka nedanfor blir gjennomførte.

Forstå og trygg barnet

Dersom eit barn er plaga med langvarig forstopping og avføringslekkasje, er det naturleg at dei føresette kan bli både urolege og frustrerte. Det er derfor viktig at både dei føresette og fastlegen forstår at problemet ligg i tarmen, ikkje hos barnet.
 
Avføringslekkasje kjem av forhold i tarmen, på same måte som snue kjem frå nasen og ikkje frå viljen til barnet. Det er òg viktig å trygge barnet og forklare at funksjonell forstopping er vanleg, og at vi har god behandling. Funksjonell forstopping er ikkje farleg, men tarmen treng hjelp gjennom flytande medisin og gode avføringsvanar. Det er tilstrekkeleg at barnet følgjer vanlege råd om kosthald, fiber, drikke og fysisk aktivitet. Tilstanden kjem ikkje av at barnet drikk for lite.

Tøm tarmen

Barn som er plaga med langvarig forstopping, treng først hjelp til å tømme tarmen. Til dette tilrår vi at fastlegen skriv ut resept på Movicol jr.
 
Movicol (makrogol 3350) bind vatn og løyser opp avføringa.
Startdose for tømming: Movicol jr: inntil 1,5 g/kg/dag (éin pose Movicol junior inneheld 6,25 g), fordelt på 1-2 eller fleire dosar dagleg i 3-5 dagar, eller til barnet får vassaktig avføring. Det kan vere lurt å starte denne behandlinga før ei helg. Elles må barnet eventuelt vere borte frå barnehage eller skule til tarmtømminga er gjennomført.

Førebygg ny forstopping etter tømming

Etter at tarmen er tømd, er det viktig at barnet held fram med Movicol junior for å førebyggje ny forstopping. Dette er ei effektiv vedlikehaldsbehandling for dei fleste barn med funksjonell forstopping. Målet er at barnet skal vere symptomfritt og ha mjuk avføring av god mengd kvar dag. Mjuk avføring er dessutan vanskelegare å halde att.
 
Funksjonell forstopping er oftast ei kronisk tilstand. Dersom behandlinga blir trappa ned, må ein derfor følgje nøye med på om plagene kjem tilbake. Barnet treng behandling i minst seks månader, men ofte i fleire år.Tilrådd vedlikehaldsdose av Movicol jr. varierer etter behov, men ligg ofte mellom 0,5-1 g/kg/dag.

Meir informasjon om medikament

Movicol junior
Movicol jr. (macrogol) er eit stort molekyl som blir verande i tarmen som eit «kunstig fiber». Det bind vatn, og dette vatnet blir ikkje suge opp att i tjukktarmen. Vatnet blir derfor verande i tarminnhaldet og kjem ut som laus eller vassaktig avføring. Jo høgare dose Movicol junior, desto lausare blir avføringa. Det kan vere nyttig å fylle ut avføringsdagboka for å tilpasse dosen til barnet. Målet er mjuk avføring av god mengd kvar dag. Sjå video om Movicol (YouTube).
Laktulose
Laktulose er eit alternativt legemiddel ved forstopping. Dette er eit kunstig sukker som bakteriane i tjukktarmen bryt ned. Resultatet er auka væske i tarmen og lausare avføring.
Mange har god effekt av laktulose, men middelet blir hovudsakleg brukt som vedlikehaldsbehandling.

Dosering: 4-7 år: 15 ml x 2 dagleg, over 7 år: 20 ml x 2 dagleg
Laxoberal
Laxoberal er eit avføringsmiddel som verkar ved å stimulere tjukktarmen. Det kan derfor brukast saman med Movicol eller laktulose og gi tilleggseffekt.
Middelet kan òg prøvast som einsleg behandling hos barn som ikkje har svært hard avføring, men som har sjeldne avføringar. Vi tilrår ofte behandling i periodar på nokre veker om gongen.
Microlax eller oljeklyster
Microlax og oljeklyster er flytande legemiddel mot forstopping som blir gitt i endetarmen.
 
Generelt bør ein vere varsam med bruk av klyster. Det skal berre givast når barnet samarbeider, og aldri med tvang. Likevel kan det vere nødvendig ved alvorleg forstopping.
 
For å førebyggje eller redusere fekal inkontinens kan Microlax brukast for å stimulere til avføring. Til dømes kan ein, etter avtale med fastlegen, gi Microlax kvar tredje dag i avgrensa periodar.

Toalettrening

Når barnet har fått tømt tarmen og avføringa har blitt mjukare, treng kroppen å trene seg opp att til eit normalt avføringsmønster. Dette blir gjort ved å velje eit fast tidspunkt for toalettbesøk, helst etter eit større måltid kvar dag. Måltid stimulerer tarmaktiviteten.
 
For at barnet skal få til å bæsje, er det viktig å leggje til rette for ei kroppsstilling som liknar på huksitjing. Når barnet sit på toalettet, kan det derfor vere nødvendig å bruke ein fotskammel slik at knea kjem høgare enn rumpa. Albogane bør kvile på knea når barnet pressar.
 
Merk: Ikkje start med toalettrening før forstoppinga er behandla med tarmtømming, og vedlikehaldsbehandling er sett i gang.
Sist oppdatert 08.09.2026