Vi tilrår at du alltid nyttar siste versjon av nettlesaren din.
Funksjonelle mage- og tarmsjukdomar hos barn

Funksjonell kvalme og oppkast

Når undersøkingar ikkje viser teikn til sjukdom, samstundes som funksjonen i mage og tarm er negativt påverka, kallar vi det funksjonelle plager. Funksjonelle plager kan mellom anna vere kvalme og oppkast. Her finn du informasjon og råd som kan vere til hjelp.

Funksjonell kvalme og oppkast oppstår i magesekken. Ofte er pylorus, lukkemuskelen som regulerer opninga frå magesekken til tarmen, for stram. Det er signal frå magesekken og tynntarmen som vanlegvis regulerer denne muskelen, men dersom vi er utrygge eller redde, vil pylorus stramme seg og lukke seg etter signal frå hjernen. Mange vil då kjenne seg kvalme, og somme gonger kaste opp.

Dersom vi opplever kronisk stress eller andre psykiske belastningar over tid, kan ein utvikle kronisk kvalme og tendens til oppkast. Mange vil òg kunne ha ubehag og smerter høgt oppe i magen (funksjonell dyspepsi). Nokre kan få nedsett matlyst, streve med å få i seg nok mat og dermed gå ned i vekt.

Nokre barn har òg redusert aktivitet i magesekken ved funksjonell kvalme og oppkast.

Ved barne- og ungdomsavdelinga i Helse Førde blir mage- og tarmsymptoma til barnet kartlagde gjennom to digitale spørjeskjema. Begge spørjeskjemaa blir sende ut via SMS når barn og ungdom mellom 4 og 18 år blir tilviste til klinikken.

Dersom det er mistanke om funksjonell kvalme og oppkast, skal du svare på spørjeskjemaet som heiter Rome IV. Andre mage- og tarmsjukdomar blir kartlagde ved hjelp av spørsmål om «alarmsymptom» i skjemaet som heiter Oppfølgingsskjema til Rome IV.

Dersom du er mellom 16 og 18 år, svarar du sjølv på skjemaa. Dersom barnet er mellom 4 og 16 år, svarar føresette på spørjeskjemaa. Svara blir lagra i sjukehusjournalen saman med svar på blodprøver og avføringsprøver. Prøvane blir tekne for å kunne skilje funksjonelle lidingar frå andre kroniske mage- og tarmsjukdomar.

Det finst ikkje éi enkelt kjend årsak til funksjonell kvalme og oppkast. Fysiske faktorar, som ein gjennomgått infeksjon, kan ha betydning, men vi veit at symptoma hos mange kan bli forverra av stress og uro. Funksjonelle mage- og tarmlidingar blir derfor også kalla «sjukdomar i samspel mellom tarm og hjerne» (disorders of gut-brain interaction), fordi hjernen regulerer rørslene i fordøyingssystemet via det autonome (automatiske) nervesystemet. Ved belastning i dette nervesystemet kan kvalme og oppkast oppstå og bli kroniske.

Når ein skal forstå og hjelpe barn med funksjonelle mage- og tarmlidingar, kan det vere nyttig å vere litt detektiv for å finne ut om barnet har belastningar som kan utløyse stressreaksjonar i kroppen og magen. Vi veit at kroppen, psyken og det sosiale livet heng saman og påverkar kvarandre. Den biopsykososiale modellen viser korleis biologi, det sosiale livet og psykologien er i samspel og påverkar kvarandre.

Dei biologiske føresetnadene omfattar søvn, matinntak, sjukehistorie og det som blir arva frå foreldra. Ofte er også andre i familien sensitive i magen. Det sosiale livet omfattar familie, vener, skule, sosiale medium, fritidsaktivitetar og nærmiljø. Den psykologiske funksjonen til barnet blir utvikla i samspelet mellom barnet si medfødde personlegdom og temperament, tidlegare erfaringar og opplevingar seinare i livet.
Ved funksjonelle mage- og tarmlidingar er det viktig å sjå heilskapen, og ikkje berre leite etter teikn på kroppsleg sjukdom. Psykologiske og sosiale belastningar i form av stress og uro kan like ofte utløyse kroniske magesmerter, kvalme og oppkast. 

Kartleggje og handtere stress og utryggleik

Heim og skule er viktige arenaer i kvardagen til barn. Vedvarande stressfaktorar på desse arenaene som påverkar barnet negativt, bør kartleggjast og handterast.
 

I heimen

Stressfaktorar i heimen som påverkar barnet negativt, bør kartleggjast og handterast. Utfordringar i heimen kan oppstå i samband med daglege rutinar, problemløysing, kommunikasjon eller små og store konfliktar. Fysiske og psykiske helseutfordringar i familien kan òg vere ein negativ stressfaktor.
Helsesjukepleiar, familierettleiar eller familieterapeut kan hjelpe med å identifisere utfordringar og gi råd om endring. Kommunane har eigne ressurssenter med tilsette som ein kan søkje råd hos.
 

På skulen

For nokre barn er skulekvardagen så krevjande at det er behov for tilrettelegging. Det kan dreie seg om faglege, sosiale eller emosjonelle utfordringar. Dersom barnet opplever dette, bør ein be om eit møte med skulen og eventuelt helsesjukepleiar, slik at skulen kan kartleggje situasjonen.
Nokre barn treng oppfølging frå den pedagogisk-psykologiske tenesta (PPT), som er instansen i kommunen som vurderer om barn og unge har behov for ekstra hjelp i barnehage og skule.
 

Nokon å snakke med

Det kan vere godt å ha nokon å snakke med om uro og stress, og barn har behov for å bli forstått og oppleve støtte når dei har det vanskeleg. Saman med andre kan det vere lettare å rydde bort noko av det som er belastande. Her kan helsesjukepleiar og psykolog vere viktige støttespelarar.

Å slappe av

Nokre barn opplever òg at det hjelper å lære korleis dei kan få kroppen til å slappe av. Det finst ulike former for avspenningsøvingar og pusteteknikkar som ein kan prøve. Fysisk aktivitet kan vere nyttig for dei fleste, men intensiteten må tilpassast den enkelte. Her kan helsesjukepleiar og psykolog gi gode råd.
 
Tips til avspennings- og pusteteknikkar (Helsedirektoratet)

Her er nokre tips til kvar du kan få meir informasjon og hjelp:

  • Alle skular har ein helsesjukepleiar som er tilgjengeleg på skulen éin eller fleire dagar i veka. Sjå nettsida til skulen for å finne ut kva som gjeld for skulen til barnet ditt.
  • Alle kommunar har eit psykisk helsetilbod og ei pedagogisk-psykologisk teneste (PPT) som ein kan kontakte utan tilvising frå fastlegen. 
  • Temabaserte råd til foreldre: Foreldrekvardag (Bufdir)
  • Informasjonsbrosjyre på dansk om funksjonelle lidingar: Komiteen for sundhedsoplysning – Når kroppen siger fra
Sist oppdatert 08.09.2026