Vi tilrår at du alltid nyttar siste versjon av nettlesaren din.
Funksjonelle mage- og tarmsjukdomar hos barn

Informasjon og råd om funksjonelle magesmerter hos barn og unge

Når undersøkingar ikkje viser teikn til sjukdom, samstundes som funksjonen i magen og tarmen er påverka, kallar vi det funksjonelle magesmerter. Dette er ein vanleg tilstand hos barn og unge, og sjølv om plagene kan vere belastande, kjem dei ikkje av ein underliggjande sjukdom. Her finn du informasjon og råd som kan vere til hjelp.

Kva kjem smertene av?

Funksjonelle magesmerter kan oppstå i heile mage- og tarmsystemet, og dei ulike tilstandane har derfor ulike namn.

Smertar ovanfor navlen og opp mot mellomgolvet blir kalla funksjonell dyspepsi. Desse smertene oppstår når veggane i matrøyret, magesekken og den øvre delen av tynntarmen er ekstra følsame for smerte. Funksjonell kvalme kan oppstå når rørslene i magesekken ikkje fungerer heilt som dei skal.

Smertar i området kring navlen blir kalla irritabel tarm-syndrom (IBS) når dei samtidig er knytte til endringar i avføringsmønsteret. Avføringa kan veksle mellom å vere laus og hyppig, eller hard og sjeldan. IBS oppstår når tynntarmen og tjukktarmen er ekstra følsame for smerte og rører seg på ein måte som kan forsterke plagene.

Ved slike funksjonelle tilstandar finst det ikkje betennelse eller andre påviselege skadar i magen eller tarmen. Funksjonelle magesmerter kan vere svært plagsame og påverke kvardagen, men dei er ikkje farlege.

Ved avdeling for barn og unge i Helse Førde blir mage- og tarmsymptoma til barnet kartlagde ved hjelp av to digitale spørjeskjema. Begge skjemaene blir sende ut på SMS når barn og unge mellom 4 og 18 år blir tilviste til avdelinga.

Dersom det er mistanke om funksjonelle magesmerter, ber vi dykk svare på spørjeskjemaet som heiter Rome IV. For å kartleggje om det kan vere andre mage- og tarmsjukdomar, nyttar vi spørsmål om såkalla «alarmsymptom» i oppfølgingsskjemaet.

Dersom du er mellom 16 og 18 år, svarer du sjølv på skjemaene. For barn mellom 4 og 16 år er det føresette som svarer på vegner av barnet. Svara blir lagra i pasientjournalen saman med svar på blodprøver og avføringsprøver. Prøvene blir tekne for å hjelpe oss med å skilje funksjonelle mage- og tarmlidingar frå andre kroniske sjukdomar i mage- og tarmsystemet. Dette gjer at vi kan gi rett vurdering og tilrå den mest føremålstenlege oppfølginga.

Det finst ikkje éi enkel og kjend årsak til funksjonelle magesmerter. Fysiske faktorar, som ein gjennomgått infeksjon i mage- og tarmsystemet, kan spele ei rolle. Samstundes veit vi at stress, uro og bekymringar kan bidra til at symptoma blir sterkare hos mange.

Funksjonelle mage- og tarmlidingar blir derfor også kalla forstyrringar i samspelet mellom tarmen og hjernen (Disorders of Gut-Brain Interaction). Hjernen regulerer rørslene i fordøyingssystemet gjennom det autonome nervesystemet, som styrer mange av dei automatiske funksjonane i kroppen. Dersom dette systemet kjem i ubalanse, til dømes som følgje av stress eller belastningar over tid, kan det oppstå magesmerter og andre mage- og tarmplager. Hos nokre kan slike plager bli langvarige.

Sjølv om smertene kan vere sterke og påverke kvardagen, kjem dei ikkje av ein skade eller ein farleg sjukdom i magen eller tarmen. Det finst god hjelp og fleire tiltak som kan redusere plagene og betre livskvaliteten.

Når ein skal forstå og hjelpe barn med funksjonelle mage- og tarmlidingar, kan det vere nyttig å vere litt som ein «detektiv». Då prøver ein å finne ut om barnet har belastningar eller utfordringar i kvardagen som kan utløyse stressreaksjonar i kroppen og magen.
Vi veit at kroppen, tankane, kjenslene og det sosiale livet heng tett saman og påverkar kvarandre. Difor kan forhold som stress, uro, skulekvardagen, fritidsaktivitetar, familieforhold og relasjonar til venner ha innverknad på korleis magen fungerer og kor sterke plagene blir.
 
Dette blir ofte illustrert med den biopsykososiale modellen, som viser korleis biologiske, psykiske og sosiale faktorar verkar saman og påverkar helse og sjukdom. Funksjonelle mage- og tarmlidingar kan derfor best forståast som eit samspel mellom kroppen og omgjevnadene, heller enn som ein sjukdom med éi enkel årsak.
Ein figur som viser tre former som er sett saman. Den blå delen står for biologi, den grøne for psykologi og den gule for sosialt
Den biopsykososiale modellen viser korleis biologi, psykologi og det sosiale livet er i samspel og påverkar kvarandre.

Dei biologiske føresetnadene omfattar søvn, kosthald, tidlegare sjukdommar og eigenskapar som blir arva frå foreldra. Det er ikkje uvanleg at fleire i familien har ein sensitiv mage eller er plaga med mage- og tarmplager.
Det sosiale livet omfattar familie, venner, skule, sosiale medium, fritidsaktivitetar og nærmiljøet rundt barnet.

Den psykologiske fungeringa til barnet blir utvikla gjennom samspelet mellom barnet sin medfødde personlegdom og temperament, og dei erfaringane og opplevingane barnet gjer seg gjennom livet.

Ved funksjonelle mage- og tarmlidingar er det viktig å sjå heile situasjonen til barnet, og ikkje berre leite etter teikn på fysisk sjukdom. Psykologiske og sosiale belastningar, som stress, uro og bekymringar, kan like ofte vere med på å utløyse eller forsterke langvarige magesmerter. Derfor er det viktig å forstå korleis biologiske, psykologiske og sosiale faktorar verkar saman og påverkar både kroppen og magen.

Kartlegging og handtering av stress

Heimen og skulen er viktige arenaer i kvardagen til barn. Dersom det finst belastningar eller vedvarande stressfaktorar på desse arenaene som påverkar barnet negativt, er det viktig å kartleggje og handtere dei.
I heimen
Stressfaktorar i heimen som påverkar barnet negativt, bør kartleggjast og følgjast opp. Utfordringar kan oppstå i samband med daglege rutinar, problemløysing, kommunikasjon eller små og store konfliktar. Fysiske eller psykiske helseutfordringar hos familiemedlemmer kan også vere ei kjelde til stress for barnet.
Helsesjukepleiar, familierettleiar eller familieterapeut kan hjelpe familien med å identifisere utfordringar og finne gode løysingar. Kommunane har ofte eigne tenester og ressursmiljø som kan gi råd og støtte når det er behov for det.
På skulen
For nokre barn kan skulekvardagen vere så krevjande at det er behov for tilrettelegging. Dette kan gjelde faglege, sosiale eller kjenslemessige utfordringar. Dersom barnet opplever slike vanskar, kan det vere nyttig å be om eit møte med skulen og eventuelt helsesjukepleiar, slik at situasjonen blir kartlagd og ein kan vurdere aktuelle tiltak.
Nokre barn kan òg ha behov for hjelp frå den pedagogisk-psykologiske tenesta (PPT). PPT er ei kommunal teneste som vurderer om barn og unge treng ekstra støtte eller tilrettelegging i barnehage eller skule.
Nokon å snakke med
Det kan vere godt å ha nokon å snakke med om bekymringar, stress og utfordringar i kvardagen. Barn har behov for å bli forstått og oppleve støtte når dei har det vanskeleg. Saman med andre kan det vere lettare å finne løysingar og redusere det som opplevast som belastande.
Her kan helsesjukepleiar, fastlege eller psykolog vere viktige støttespelarar. Dei kan hjelpe barnet til å forstå samanhengen mellom stress, kjensler og kropplege plager, og gi råd om korleis ein kan handtere utfordringane på ein god måte.
 
Å slappe av
Nokre barn opplever at det hjelper å lære korleis dei kan få kroppen til å slappe av. Det finst fleire ulike avspennings- og pusteteknikkar som kan vere verdt å prøve.
For dei fleste er fysisk aktivitet også nyttig, men intensiteten bør tilpassast det enkelte barnet sine føresetnader og symptom. Målet er å finne aktivitetar som gir meistring og glede, utan at dei fører til auka plager.
 
Helsesjukepleiar og psykolog kan vere viktige støttespelarar når barnet skal lære teknikkar for avspenning, stressmeistring og tilpassing av fysisk aktivitet.

Du kan lese meir om avspennings- og pusteteknikkar på nettsidene til Helsedirektoratet: Få tips til avspennings- og pusteteknikkar her.

Kvar kan eg få hjelp og lese meir?

Det kan vere vanskeleg å vite kvar man skal gå for hjelp eller kva nettstader som kan vere nyttige å lese. Her er nokre tips:

  • Alle skular har ein helsesjukepleiar som er tilgjengeleg på skulen ein eller fleire dagar i veka. Sjå på nettsida til skulen for å finne ut kva som gjeld for skulen til barnet ditt.
  • Alle kommunar har eit psykisk helsetilbod, og ei pedagogisk psykologisk teneste (PPT) der ein kan henvende seg utan tilvising frå fastlegen. 
  • Temabaserte råd til foreldre: Bufdir - foreldrekvardag

 

Sist oppdatert 22.09.2026